کیس کولیک شنی در اسب

چرا شن در دستگاه گوارش اسب جمع می‌شود؟

اسب‌ها ممکن است هنگام چرا یا خوردن علوفه‌ای که روی زمین قرار دارد، مقدار قابل‌توجهی خاک و شن را به‌طور ناخواسته ببلعند. در برخی اسب‌ها نیز رفتارهای مرتبط با خوردن خاک گزارش شده است، هرچند علت دقیق این رفتار و اینکه چرا بعضی اسب‌ها مقدار بیشتری شن را در دستگاه گوارش خود نگه می‌دارند، هنوز به‌طور کامل مشخص نیست.

بلع شن لزوماً به معنای ایجاد بیماری نیست. بسیاری از اسب‌ها می‌توانند ذرات بلعیده‌شده را به‌طور طبیعی دفع کنند؛ اما در برخی حیوانات، شن در بخش‌هایی از دستگاه گوارش، به‌ویژه کولون بزرگ، تجمع پیدا می‌کند.

بنابراین باید میان sand ingestion و clinically significant sand accumulation تفاوت قائل شد.

نکته‌ی جالب توجه: در جمعیتی از اسب‌های فنلاندی، گزارش شده که حضور شن ممکن است حتی نقشی محافظتی در برابر بیماری گاستریک غده‌ای اسب داشته باشد ، هرچند این یافته احتمالاً با زمان بیشتری که این اسب‌ها صرف چرا می‌کنند قابل توضیح است؛ چرای طولانی‌تر می‌تواند خطر بیماری گاستریک را کاهش دهد، اما همزمان خطر بلع شن را افزایش می‌دهد. این نکته یادآوری می‌کند که رابطه‌ی شن با سلامت گوارشی اسب پیچیده‌تر از یک رابطه‌ی ساده‌ی «شن مساوی بیماری» است.

طیف علائم بالینی؛ از علائم مبهم تا کولیک شدید

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های sand enteropathy، تنوع زیاد علائم بالینی است.

بیمار ممکن است با یکی از موارد زیر مراجعه کند:

• کولیک حاد
• کولیک مزمن یا عودکننده
• درد خفیف و متناوب شکمی
• کاهش اشتها
• کاهش وزن
• اسهال
• تغییر در قوام یا مقدار مدفوع
• کاهش عملکرد یا بی‌حالی
• impaction
• و در موارد شدید، علائم کولیک جراحی

نکته‌ی مهم این است که وجود مدفوع طبیعی، تجمع شن را رد نمی‌کند. همچنین مشاهده‌ی شن در مدفوع به‌تنهایی نمی‌تواند وجود یا شدت sand enteropathy را مشخص کند.

نکته‌ی مهم‌تر و شاید تعیین‌کننده‌ترین یافته در این زمینه: تا امروز هیچ مطالعه‌ای همبستگی مشخصی میان مقدار شن موجود در دستگاه گوارش و شدت یا حتی وجود علائم بالینی پیدا نکرده است. برخی اسب‌ها بدون هیچ نشانه‌ی بالینی، مقدار قابل‌توجهی شن تجمع می‌دهند، در حالی که برخی دیگر با مقدار کمتر دچار علائم شدید می‌شوند. این تفاوت احتمالاً به اندازه‌ی بدن اسب نسبت به حجم شن و استعداد فردی هر حیوان مرتبط است.

یک مطالعه در سال ۲۰۲۴ که اسب‌های مبتلا به کولیک را با اسب‌های کنترل مقایسه کرد، تفاوت قابل‌اعتمادی در حضور شن مدفوع، dry matter concentration یا توزیع اندازه‌ی ذرات مدفوع بین دو گروه پیدا نکرد. بنابراین بررسی شن در مدفوع نباید به‌عنوان یک تست تشخیصی مستقل و قطعی در نظر گرفته شود.

تشخیص؛ چرا یک تست به‌تنهایی کافی نیست؟

تشخیص sand enteropathy معمولاً بر اساس ترکیبی از شرح‌حال، معاینه بالینی، یافته‌های رکتال و تصویربرداری انجام می‌شود.

۱. سمع شکم

یکی از یافته‌های کلاسیک، شنیدن صدایی شبیه حرکت شن در یک کیسه‌ی کاغذی هنگام سمع شکم است که به آن اصطلاحاً sand-swish گفته می‌شود.

بااین‌حال، وجود یا عدم وجود این صدا به‌تنهایی برای تأیید یا رد بیماری کافی نیست.

۲. رادیوگرافی؛ ابزار مهم تشخیصی

در اسب بالغ، رادیوگرافی شکم یکی از مهم‌ترین روش‌ها برای شناسایی تجمع شن است. در تصاویر رادیوگرافی، تجمع شن می‌تواند به شکل ناحیه‌ای با افزایش opacity در بخش‌های وابسته‌ی دستگاه گوارش دیده شود.

رادیوگرافی علاوه بر کمک به شناسایی شن، می‌تواند اطلاعاتی درباره‌ی مقدار و محل تقریبی تجمع، impaction، میزان اتساع گازی، و سایر یافته‌های همراه فراهم کند.

بااین‌حال، تفسیر تصویر باید در کنار یافته‌های بالینی انجام شود و مقدار شن در رادیوگرافی به‌تنهایی نباید معیار تصمیم‌گیری برای جراحی باشد.

۳. سونوگرافی؛ مفید اما با محدودیت

سونوگرافی می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره‌ی وضعیت روده، حرکات آن، ضخامت دیواره و سایر یافته‌های شکمی فراهم کند؛ اما برای تشخیص مستقیم تجمع شن، محدودیت‌هایی دارد.

بنابراین نتیجه‌ی منفی سونوگرافی به‌تنهایی نمی‌تواند sand accumulation را رد کند. در بیمار مشکوک، به‌خصوص زمانی که شک بالینی بالا باشد، باید سایر روش‌های تشخیصی از جمله رادیوگرافی و یافته‌های معاینه نیز در نظر گرفته شوند.

۴. معاینه رکتال

معاینه رکتال می‌تواند اطلاعات مهمی درباره‌ی وضعیت کولون، impaction، اتساع گازی، جابه‌جایی احتمالی روده، و سایر اختلالات دستگاه گوارش فراهم کند.

در مطالعه‌ای روی ۱۵۳ اسب مبتلا به تجمع شن در کولون بزرگ، یافته‌های غیرطبیعی در معاینه رکتال و افزایش گاز در رادیوگرافی با احتمال بالاتر نیاز به جراحی همراه بودند. این نکته مهم است، زیرا تصمیم برای جراحی نباید صرفاً بر اساس مقدار شن موجود گرفته شود.

۵. پاراسنتز صفاقی؛ نتیجه طبیعی بیماری را رد نمی‌کند

آنالیز مایع صفاقی یک تست اختصاصی برای sand enteropathy نیست. در مواردی از کولیک شنی، مایع صفاقی ممکن است طبیعی باشد یا تنها تغییرات خفیفی مانند افزایش پروتئین تام نشان دهد.

بنابراین پاراسنتز طبیعی به‌تنهایی نمی‌تواند تجمع شن را رد کند. بااین‌حال، آنالیز مایع صفاقی همچنان در ارزیابی شدت آسیب روده و احتمال درگیری جدی یا ایسکمی اهمیت زیادی دارد.

درمان؛ از مدیریت طبی تا جراحی

انتخاب درمان به وضعیت عمومی اسب، شدت تجمع شن، وجود یا عدم وجود impaction و مهم‌تر از همه، وجود شواهدی از بیماری جراحی بستگی دارد.

پروتکل درمان

در اسب‌هایی که از نظر همودینامیک پایدار هستند و شواهدی از انسداد جراحی یا آسیب شدید روده وجود ندارد، درمان طبی می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• حذف دسترسی به خاک و شن
• fluid therapy برای اصلاح دهیدراتاسیون و نرم‌کردن محتویات روده
• استفاده از عوامل دفع‌کننده‌ی شن مانند psyllium
• استفاده از magnesium sulphate در پروتکل‌های مناسب
• پایش مداوم درد، علائم حیاتی و وضعیت گوارشی

Psyllium به دلیل توانایی تشکیل ژل و افزایش حجم محتویات روده، یکی از درمان‌های رایج برای کمک به دفع شن است.

بااین‌حال، شواهد درباره‌ی میزان اثربخشی psyllium یکسان نیستند و مطالعات مختلف نتایج متفاوتی گزارش کرده‌اند. بنابراین نباید آن را به‌عنوان درمانی که در تمام موارد تجمع شن را برطرف می‌کند معرفی کرد.

نحوه، مقدار و دفعات تجویز دارو باید توسط دامپزشک و بر اساس وضعیت بیمار تعیین شود.

چه زمانی جراحی مطرح می‌شود؟

جراحی زمانی مطرح می‌شود که شواهدی از بیماری جراحی یا عدم پاسخ مناسب به درمان  وجود داشته باشد. از جمله یافته‌های مهم:

• درد شدید یا مداوم که با درمان کنترل نمی‌شود
• بدتر شدن وضعیت قلبی‌عروقی
• یافته‌های غیرطبیعی در معاینه رکتال
• اتساع قابل‌توجه روده یا گاز
• شواهدی از impaction شدید
• شک به جابه‌جایی یا انسداد روده
• شواهد آسیب ایسکمیک یا غیرقابل‌برگشت به روده
• یا عدم پاسخ مناسب به درمان محافظه‌کارانه

در مطالعه‌ی Kilcoyne و همکاران روی ۱۵۳ اسب، افزایش گاز در رادیوگرافی و یافته‌های غیرطبیعی معاینه رکتال با احتمال بالاتر مداخله‌ی جراحی همراه بودند. نکته‌ی مهم این است که مقدار شن به‌تنهایی معیار مناسبی برای تصمیم‌گیری درباره‌ی جراحی نیست.

پیش‌آگهی پس از جراحی

نتایج جراحی در موارد مناسب می‌تواند بسیار مطلوب باشد. در یک مطالعه‌ی گذشته‌نگر روی ۴۱ اسب تحت جراحی برای ۳۷ اسب sand impaction، از جراحی ریکاور شدند و از این تعداد، ۳۵ اسب (۹۵٪) از بیمارستان ترخیص شدند. در پیگیری یک‌ساله، تمام اسب‌هایی که ترخیص شده بودند زنده بودند.

بنابراین، در مواردی که جراحی به‌موقع انجام شود و آسیب برگشت‌ناپذیر روده وجود نداشته باشد، پیش‌آگهی می‌تواند بسیار خوب باشد.

عارضه‌ی جدی؛ آسیب و پارگی روده

تجمع شدید و طولانی‌مدت شن می‌تواند با impaction، فشار مکانیکی، اختلال خون‌رسانی و آسیب دیواره‌ی روده همراه شود. در موارد شدید، آسیب دیواره می‌تواند به پارگی روده و پریتونیت منجر شود؛ عارضه‌ای که یک وضعیت اورژانسی و تهدیدکننده‌ی حیات محسوب می‌شود.

به همین دلیل، کولیک شنی نباید صرفاً یک بیماری «خفیف و غیرجراحی» تلقی شود.

تشخیص افتراقی

از آنجا که علائم sand enteropathy اختصاصی نیستند، سایر علل کولیک نیز باید در نظر گرفته شوند، از جمله: سایر انواع impaction، large colon displacement، large colon volvulus، enteritis و colitis، گاز و distension، بیماری‌های انگلی، انسدادهای مکانیکی، و سایر علل کولیک جراحی.

در نتیجه، وجود سابقه‌ی محیط شنی فقط باید شک به sand enteropathy را افزایش دهد، نه اینکه تشخیص را قطعی کند.

پیشگیری؛ مهم‌تر از درمان

مهم‌ترین بخش مدیریت sand enteropathy، جلوگیری از ورود مکرر شن به دستگاه گوارش است. اقدامات مؤثر می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

۱. تغذیه نکردن مستقیم از سطح زمین به‌خصوص در محیط‌های شنی، علوفه نباید مستقیماً روی زمین ریخته شود.

۲. استفاده از feeder مناسب استفاده از ظروف یا سیستم‌های تغذیه‌ای که تماس علوفه با خاک را کاهش می‌دهند، می‌تواند میزان بلع شن را کاهش دهد.

۳. مدیریت چراگاه چراگاه‌های بیش‌ازحد چراشده و مناطقی که پوشش گیاهی بسیار کمی دارند، می‌توانند خطر بلع خاک و شن را افزایش دهند.

۴. توجه به شرایط محیطی در مناطقی که خاک شنی دارند، مدیریت تغذیه و محیط نگهداری اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

نکته‌ی طلایی

کولیک شنی یک بیماری با تابلوی بالینی غیراختصاصی است. اسب مبتلا ممکن است مدفوع طبیعی داشته باشد، در مدفوعش شن قابل‌مشاهده نباشد، سونوگرافی تشخیصی نداشته باشد، یا پاراسنتز نسبتاً طبیعی داشته باشد.

بنابراین هیچ‌یک از این یافته‌ها به‌تنهایی برای رد sand enteropathy کافی نیستند.

در اسبی که در محیط شنی نگهداری می‌شود و دچار کولیک حاد، مزمن یا عودکننده است، تجمع شن باید در فهرست تشخیص‌های افتراقی قرار گیرد و تشخیص بر اساس مجموعه‌ی یافته‌های بالینی و پاراکلینیکی انجام شود.

از طرف دیگر، وجود مقدار زیادی شن در رادیوگرافی به‌تنهایی به معنای نیاز قطعی به جراحی نیست؛ وضعیت بالینی بیمار، یافته‌های رکتال، میزان درد، وضعیت قلبی‌عروقی و شواهد آسیب یا انسداد روده در تصمیم‌گیری اهمیت بیشتری دارند.

⸻

منابع

1. Valli C. Diagnosis and treatment of equine sand enteropathy. UK-Vet Equine. 2025;9(1):40–45. DOI: 10.12968/ukve.2024.0004.
2. Müller CE. Dry matter concentration, particle size distribution and sand presence in faeces from horses with and without colic. Journal of Equine Veterinary Science. 2024;139:105126.
3. Kilcoyne I, Dechant JE, Stokol T, et al. Clinical findings and management of 153 horses with large colon sand accumulations. Veterinary Surgery. 2017.
4. Granot N, Milgram J, Bdolah-Abram T, Shemesh I, Steinman A. Surgical management of sand colic impactions in horses: a retrospective study of 41 cases. Veterinary Surgery. 2008.
5. The Horse. Sand Colic in Horses: Diagnosis, Treatment, and Prevention. 2024.
6. Sand colic in the horse – Review and case examples.