راهنمای بالینی مایع درمانی پرندگان

مایع درمانی از مهم ترین اقدامات حیات بخش در علم دامپزشکی به حساب می آید که شاید در پرندگان کمتر دیده باشید اما پرندگان هم مانند سایر حیوانات در صورت از دست دادن مایعات و الکترولیت ها نیازمند مایع درمانی هستند. در این مقاله به اصول مایع درمانی در پرندگان زینتی می پردازیم.

فهرست مطالب:

• ارزیابی دهیدراتاسیون
•  محاسبه حجم مایع درمانی
•  انواع مسیر های مایع درمانی
•  انواع مایعات تزریقی
•  پروتکل اورژانس شوک هیپوولمیک

اهداف مایع درمانی:

• تجویز کمترین میزان مایع مورد نیاز بیمار
• بازگرداندن پرفیوژن و هیدراتاسیون بدون ایجاد اضافهبار حجمی
• داشتن یک هدف درمانی مشخص
• ارزیابی پاسخ بالینی نسبت به هدف درمانی
• مداخله زودهنگام

ارزیابی دهیدراتاسیون:

وضعیت نرمال: پرنده سرحال و فعال است، پوست شاداب است و کشش طبیعی دارد. غشاهای مخاطی مرطوب و بدون چسبندگی اند. چشم ها گود افتادگی نداشته و درخشان اند. رگ بازویی زیربال و ساق پا برجسته و قابل مشاهده است.پرها صاف و مرتب اند. مدفوع قوام نرمی دارد و بخش سفید رنگ(اورات) متعادل است.

تا 5 درصد دهیدراتاسیون: معمولا علامت واضحی ندارد و فقط با آزمایش خون PCV قابل تشخیص است.

5 تا 10 درصد دهیدراتاسیون: کاهش کشش پوست به‌خصوص در ناحیه پلک یا پا، غشای‌مخاطی دهان خشک یا چسبناک، چشم‌های گودافتاده، کاهش حجم و غلظت بیشتر ادرار (اورات غلیظ‌تر)

بیش از 10 تا 12 درصد: پوست بسیار چروکیده و کشش پوستی به‌ وضوح کند و آهسته،رگ های ساق پا کم‌خون و باریک به نظر می‌رسند،ضعف شدید، بی‌حالی، پرهای ژولیده، کاهش وزن قابل توجه (وزن‌کشی روزانه کمک‌کننده است)
در موارد بحرانی: شوک، کاهش دمای بدن، کاهش پاسخ‌دهی

نکته: آزمایش خون و بررسی PCV همواره یافته های دقیق تری را در اختیار دامپزشک قرار می دهد!

حجم مایع درمانی چگونه محاسبه میشود؟

محاسبه میزان کمبود:
درصد دهیدراتاسیون تخمینی× وزن بدن (گرم)= حجم کمبود به میلی لیتر

فرمول استاندارد: حدود ۱۰۰ میلی لیتر به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در هر روز.(البته بسته به گونه این عدد از ۵۰ تا ۱۵۰ میتواند متغیر باشد!!) یا تقریبا ۴ میلی لیتر به ازای هر کیلوگرم در ساعت.

نکته مهم: جوجه های نوزاد معمولا ۲ تا ۳ برابر بزرگسالان نیاز نگهدارنده دارند!!

مقدار نهایی تجویز:

میزان کمبود+ میزان نگهدارنده= حجم کل تجویزی مقدار نهایی تجویزی

"این حجم نهایی باید در 48 تا 72 ساعت جبران شود."

مایع درمانی نگهدارنده باید تا زمانی که پرنده کاملا هیدراته شده و به صورت طبیعی آب می نوشد ادامه یابد.

مسیر های مایع درمانی پرندگان:

نکته: مایعات در هر مسیر، باید پیش از تجویز هم دمای بدن شوند.

SC(زیرجلدی): روش ترجیحی تزریق در پرندگان است که در نواحی بدون پر، مانند زیربغل و کشاله ران تزریق می شود.
این روش برای بازگرداندن سریع حجم از دست رفته روش مناسبی نمی باشد زیرا جذب آهسته ای دارد.
تجویز مایع نباید از ۱۰ml/kg، در هر محل تزریق تجاوز کند.
برای تجویز زیرجلدی حتما از مایع ایزوتونیک باید استفاده شود.
افزودن هیالورونیداز به سرم رینگر لاکتات، برای افزایش جذب موثر می باشد.
سر سوزن گیج ۲۵ یا ۲۶ برای این تزریق مناسب می باشد.
در بیماران دچار شوک هایپوولمیک، عروق محیطی به شدت منقبض می شوند و جذب زیرجلدی به شدت کاهش می یابد.

IV(وریدی): روشی مناسب برای جبران سریع مایعات از دست رفته در زمان های بحرانی مانند شوک هایپوولمیک می باشد. این روش، در پرندگان نسبتا دشوار است. به خصوص در پرندگانی که ریز جثه هستند. کاتتر های وریدی معمولا در ورید ژاگولار پرندگان بزرگ جثه و در ورید متاتارسال میانی  پرندگان کوچک جثه قرار داده می‌شوند. در این مسیر میتوان از انواع سرم ها استفاده کرد. بسته به جثه و گونه پرنده، سر سوزن گیج ۲۰ تا ۲۶ برای این تزریق مناسب می باشد.

IO(داخل استخوانی): روشی رایج برای جبران سریع مایعات از دست رفته در زمان های بحرانی مانند شوک هایپوولمیک می باشد. در پرندگان کوچک جثه، این روش مسیر بسیار آسان‌تری نسبت به روش وریدی می باشد. مایعات انتقالی در این روش مشابه مسیر وریدی است. کاتتر های داخل استخوانی نسبت به وریدی نیاز به نگهداری بیشتری دارند و معمولا باید ۶ تا ۸ بار در روز با سالین هپارینه شست و شو داده شوند تا باز بمانند. در پرندگان بزرگ جثه انتهای دیستال استخوان اولنا و در پرندگان کوچک جثه انتهای پروگزیمال اولنا، بخش پروگزیمال استخوان تیبیوتارسال و فمور جانبی، محل مناسبی برای تزریق می باشند. سر سوزن گیج ۲۲ برای این تزریق پیشنهاد می‌شود.

مایعات تزریقی در پرندگان:

۱) کریستالوئید ها: برای تامین آب، گلوکز و الکترولیت های از دست رفته استفاده میشوند. دکستروز ۲/۵ درصد در سالین ۴/۵ درصد، محلول رینگر لاکتات و سالین ۰/۹ درصد محلول های ایزوتونیک رایج در طب پرندگان هستند. مایعاتی با اسمولاریته ۳۰۰ تا۳۲۰ میلی اسمول بر لیتر برای طوطی سانان توصیه می‌شود.

نکات مهم:

• در صورت هیپوکالمی به واسطه اسهال یا استفراغ میتوان به رینگر لاکتات، پتاسیم کلراید( ۰/۱ تا ۰/۳ میلی اکی‌والان بر کیلوگرم تا حداکثر دوز ۱۱ میلی‌اکی‌والان در روز) اضافه کرد.
• در شرایط هایپرکالمی به واسطه آسیب شدید بافتی، وضعیت کاتابولیک یا اختلال کلیوی، سرم رینگر لاکتات منع مصرف ندارد و همچنان می‌توان استفاده کرد. همچنین کلسیم گلوکونات(۰/۵ میلی لیتر بر کیلوگرم) به تسهیل انتقال پتاسیم از غشای سلول و کنترل شرایط هایپرکالمی کمک می‌کند.
• در مواردی که هیدروپریکاردیوم، ادم ریوی یا افزایش فشار داخل جمجمه ای بدون خون‌ریزی وجود دارد، سالین هایپرتونیک می‌تواند مفید باشد.

۲) کلوئید ها: پلاسما، دکستران و هتااستارچ مولکول های بزرگی هستند که از دیواره عروق عبور نمی کنند و در داخل عروق باقی می مانند. این فرآورده ها برای جبران پروتئین های از دست رفته، حفظ فشار آنکوتیک خون و بازگرداندن حجم گردش خون استفاده میشوند‌. دوز توصیه شده برای هتا استارچ ۱۰-۱۵ میلی لیتر بر کیلوگرم به صورت وریدی طی ۱ تا ۴ نوبت درمان در بازه ۲۴ ساعته می باشد.

نکات مهم:

• این ترکیبات در بیمارانی که نارسایی احتقانی قلب یا نارسایی کلیوی آنوریک/ اولیگوریک دارند باید با احتیاط مصرف شوند زیرا دفع این دارو ها از طریق کلیه می باشد.
• حجم کریستالوئید تجویزی باید به اندازه حجم هتا استارچ مصرف شده کاهش یابد تا از اضافه بار مایع جلوگیری شود.

پروتکل اورژانس شوک هایپوولمیک:

۱) ارزیابی اولیه و تشخیص شوک هایپوولمیک: بی حالی شدید، کاهش هوشیاری،پرهای ژولیده،قطع اشتها، رنگ پریدگی مخاط دهان و زبان، افت فشار خون،تاکی کاردی و در مراحل پیشرفته تر برادی کاردی، تنفس سریع و سطحی، سردی اندام ها، کاهش زمان پرشدگی مویرگی و قطع ادرار از نشانه های شوک هایپوولمیک هستند.

۲) اقدامات درمانی اورژانسی: پس از تشخیص شوک پرنده را در محیط گرم (مثلا انکوباتور) قرار میدهیم و درصورت نیاز اکسیژن رسانی را آغاز می‌کنیم. برای مایع درمانی با توجه به شرایط دو پروتکل درمانی از مسیرهای وریدی و داخل استخوانی، پیشنهاد می‌شود که دامپزشک باید یکی از این دو مسیر را انتخاب کند(تزریق زیرجلدی در شوک هایپوولمیک اثربخشی ندارد)؛
۱) تجویز ۳ میلی لیتر به ازای هر ۱۰۰ گرم وزن بدن از کریستالوئیدها( در شوک هایپوولمیک به خاطر ایجاد اسیدوز متابولیک، رینگر لاکتات محلول انتخابی می‌باشد.)
۲)تجویز یک بولوس ترکیبی از ۱۰ میلی لیتر بر کیلوگرم وزن بدن کریستالوئید+۵ میلی لیتر بر کیلوگرم وزن بدن محلول کلوئیدی که در عرض حدود ۵ دقیقه باید به بدن تزریق شود. این بولوس معمولا یک تا دو بار تزریق میشود تا علائم حیاتی بازگردند.(تکرار تزریق تا رسیدن فشار سیستولیک به بالای ۹۰ میلی متر جیوه)

۳) انتقال به درمان نگه دارنده: پس از برگشتن علائم حیاتی و برطرف شدن شوک، اقدامات لازم را جهت یافتن بیماری و علت بروز شوک انجام داده و ادامه درمان را در پیش میگیریم. در صورتی که حیوان توانمندی خوردن و آشامیدن ندارد، می بایست مایع درمانی را با توجه به دستورالعمل های گفته شده، تا زمانی که پرنده قادر به خوردن و آشامیدن می‌شود، ادامه داد.

نتیجه گیری:

مایع درمانی یک درمان حمایتی زندگی بخش در شرایط بحرانی است که باید در صورت نیاز در سریع ترین زمان ممکن انجام شود اما مایع درمانی، درمان اصلی بیماری نیست بلکه درمانی کمک کننده است تا بدن از شرایط بحرانی خارج شود. بنابراین باید برای یافتن علت این شرایط بحرانی و در حقیقت علت اصلی بیماری اقدامات لازم را انجام داد.

برای دیدن آموزش روی لینک مورد نظر کلیک کنید!

یوتیوب

آپارات